Γνωριμία με ένα φυτό: Ο προάγγελος της άνοιξης - Σπαράγγι Asparagus officinalis

Tου ΗΛΙΑ ΚΑΝΤΑΡΟΥ, ΟΙΚΟ Καθημερινής

Το σπαράγγι είναι ένα υδατώδες λαχανικό με λεπτό άρωμα και γεύση. Προικισμένο με εξαιρετικές ιδιότητες, το σπαράγγι, είτε ήμερο είτε άγριο, ήταν από τα αγαπημένα εδέσματα των αρχαίων Ελλήνων, των Ρωμαίων αλλά και των Αιγυπτίων. Το Αsparagus officinalis, όπως είναι η επιστημονική του ονομασία, είναι ένα πολυετές θαμνώδες φυτό που καλλιεργείται για τους νόστιμους και τρυφερούς βλαστούς του. Στην αρχαία Ελλάδα πρωτοκαλλιεργήθηκε περίπου το 2000 π.Χ., αν και με το πέρασμα των ετών ατόνησε η παραγωγή του. Στα νεότερα χρόνια άρχισε να επανακάμπτει στη χώρα μας από το 1961 (πειραματικά στην αρχή), φτάνοντας σήμερα στο σημείο η Ελλάδα να διαθέτει περίπου 45.000 στρέμματα, με μέση ετήσια παραγωγή τους 25.000 τόνους.
Στην 5η θέση των εξαγωγών
Τα κυριότερα εγχώρια κέντρα παραγωγής βρίσκονται στην Πέλλα (Γαλατάδες και Γιαννιτσά). Σήμερα, η περιοχή αυτή θεωρείται το κέντρο της παραγωγής σπαραγγιών στην ελληνική ύπαιθρο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υστερούν οι υπόλοιπες καλλιέργειες στην Καβάλα, την Ημαθία, την Εδεσσα, την Ορεστιάδα και την Ξάνθη.
Η Ελλάδα, σύμφωνα με στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας (FAO), κατατάσσεται παγκοσμίως στην 5η θέση στις εξαγωγές σπαραγγιού, με τον κύριο όγκο να διοχετεύεται στις ευρωπαϊκές αγορές (Γερμανία, Ισπανία, Γαλλία, Ολλανδία, Ιταλία και Μ. Βρετανία). Απ' ό,τι φαίνεται, όμως, τα επόμενα χρόνια οι σπαραγγοπαραγωγοί θα αντιμετωπίσουν σοβαρά προβλήματα, ένεκα του ότι χώρες όπως η Ισπανία, η Γαλλία και η Γερμανία αυξάνουν με γοργό ρυθμό τις καλλιεργούμενες εκτάσεις τους.
Τα διάφορα είδη
Με προέλευση μάλλον από τη Μεσοποταμία, απ' όπου και διαμέσου της χώρας μας εξαπλώθηκε στην υπόλοιπη Ευρώπη, το λαχανικό αυτό έχει πια περισσότερα από 240 είδη, εκ. των οποίων μερικές δεκάδες συναντάμε και στην Ελλάδα, και μάλιστα σε αυτοφυή μορφή. Είναι λαχανικό που ευδοκιμεί σε αμμουδερά, βαθιά εδάφη με καλό αερισμό και στράγγιση. Εχει ρίζες μακριές, σαρκώδεις και κυλινδρικές. Από τους οφθαλμούς αυτού του υπόγειου τμήματος (ριζώματος) κάθε άνοιξη αναπτύσσονται τρυφεροί σαρκώδεις βλαστοί που με την πάροδο του χρόνου βγαίνουν από το έδαφος και εξελίσσονται σε μακριούς και ξυλώδεις. Ανάλογα με το χρώμα τους, τα διακρίνουμε σε άσπρα, ιώδη και πράσινα.
Τα λευκά, που δεν έρχονται σε επαφή με το φως του ήλιου, αφού καθημερινά καλύπτονται με νέο στρώμα από χώμα, είναι ιδιαίτερα δημοφιλή στην ξένη αγορά, γιατί είναι σαρκώδη και έχουν λεπτή γεύση. Τα ιώδη σπαράγγια, που δέχονται για λίγες ώρες την επίδραση του ήλιου, έχουν γεύση πιο φρουτώδη, συγκρινόμενη με εκείνη των λευκών. Τα πράσινα σπαράγγια, από την άλλη, είναι ιδιαίτερα αρωματικά και περισσότερο τρυφερά από τα υπόλοιπα. Αναπτύσσονται στην ύπαιθρο και οφείλουν το πράσινο χρώμα τους στην επίδραση του ήλιου και στη χλωροφύλλη. Στην αγορά τα βρίσκουμε από τις αρχές Μαρτίου μέχρι και τον Ιούνιο. Η καλλιέργεια σπαραγγιών θεωρείται μετρίως επιβαρυμένη όσον αφορά τις επεμβάσεις φυτοπροστασίας. Εδώ αξίζει να αναφέρουμε ότι σχεδόν στο σύνολό τους οι εξαγώγιμες ποσότητες είναι πιστοποιημένες με το σύστημα της ολοκληρωμένης διαχείρισης. Με τον βιολογικό τρόπο παραγωγής καλλιεργούνται κάποιες μικρές εκτάσεις, των οποίων η παραγωγή, σχεδόν στο σύνολό της, εξάγεται και αυτή.
Τι να προσέχουμε
Οταν αγοράζουμε σπαράγγια, πρέπει να προσέχουμε πάντοτε να είναι οι μίσχοι τους τρυφεροί, να έχουν το ίδιο μέγεθος και να σπάνε εύκολα, ενώ η κορυφή τους να έχει ζωηρό χρώμα, να είναι συμπαγής και χωρίς στίγματα. Εάν τα σπαράγγια είναι μαλακά και κιτρινισμένα, δεν τα αγοράζουμε! Οταν είναι φρέσκα, μπορούμε να τα διατηρήσουμε στο ψυγείο, μέχρι και 3 ημέρες, αφού τα έχουμε βάλει σε διάτρητο πλαστικό σάκο ή τυλιγμένα σε μια υγρή πετσέτα. Στην κατάψυξη, πάλι, μπορούμε να τα διατηρήσουμε αρκετούς μήνες, αφού όμως προηγουμένως τα έχουμε ζεματίσει. Αν πάλι πρόκειται για σπαράγγια κονσέρβας, αφού τα βγάλουμε προσεκτικά από τη συσκευασία, τα ξεπλένουμε με άφθονο τρεχούμενο νερό και τα στραγγίζουμε πάνω σε μια υφασμάτινη πετσέτα. Στη συνέχεια, τα κόβουμε και τα χρησιμοποιούμε ανάλογα με τη συνταγή μας.
Εξαιρετικές ιδιότητες
Το σπαράγγι ως τρόφιμο είναι προικισμένο με εξαιρετικές ιδιότητες. Εχει ελάχιστη περιεκτικότητα σε υδατάνθρακες και θερμίδες, είναι διαιτητικό (μόλις 26 θερμίδες τα 100 γραμμάρια) και θεωρείται από τις σπουδαιότερες τροφές για φαρμακευτικούς σκοπούς λόγω μιας διουρητικής ουσίας, της ασπαραγγίνης. Επίσης, περιέχει σε μεγάλο ποσοστό νερό, μεταλλικά στοιχεία και αρκετές βιταμίνες όπως Β, C, και Ε, μαγνήσιο, κάλιο, ασβέστιο και άλλα στοιχεία. Στην παραδοσιακή ιατρική χρησιμοποιείται ακομα για τον πονόδοντο, την καρδιοπάθεια, τα τσιμπήματα των εντόμων κ.λπ. Ερευνες έχουν αποδείξει, επιπρόσθετα, ότι το άγριο σπαράγγι μειώνει την πίεση του αίματος και τους καρδιακούς παλμούς.

Τα «zιzάνια» φυτά

Αρκετά από αυτά τα έχουμε παρατηρήσει στις άκρες των δρόμων. Κάποια άλλα τα γευόμαστε ως… νοστιμότατη σαλάτα. Τα «ζιζάνια φυτά», όπως τα ονόμαζε ο Θεόφραστος, αποκαλύπτουν τα μυστικά τους.

Φυλλίστρα

Γνωστά ως φυλλίστρα και αγριοκαρφί, το dittrichia viscosa και το dittrichia graveolans μοιάζουν αρκετά. Η μόνη διαφορά τους είναι ότι το δεύτερο είναι πιο μικροκαμωμένο. Στα Αρχαία Ελληνικά ονομάζονταν κόνυζα ή κνύζα. Αναφορές τους υπάρχουν στον Αριστοτέλη και στον Διοσκουρίδη. Στην αρχαία Ελλάδα πίστευαν ότι τα αρωματικά φυτά έδιωχναν τις μύγες κι έτσι η φυλλίστρα λόγω της πολύ έντονης μυρωδιάς της χρησιμοποιήθηκε σαν καμφορά. Επίσης, έφτιαχναν κίτρινη μπογιά από τις ρίζες τους. Παρά το γεγονός ότι έχουν κάποιες φαρμακευτικές ουσίες, λόγω της τοξικότητάς τους μπορεί να δημιουργηθούν προβλήματα σε ανθρώπους και ζώα.

Αγριο σπαράγγι

Το άγριο σπαράγγι, aparagus aphyllus, φυτρώνει παντού. Συνήθως θα το βρούμε κρυμμένο κάτω από δένδρα και κοντά σε θάμνους, σαν να ψάχνει προστασία! Οι πράσινοι καρποί του, όταν ωριμάσουν, γίνονται μαύροι. Ανθίζει από τον Αύγουστο μέχρι τον Δεκέμβριο. Στην εποχή του Θεόφραστου και του Διοσκουρίδη το καλλιεργημένο σπαράγγι δεν ήταν γνωστό. Παραδοσιακά οι ρίζες του χρησιμοποιούνται ως διουρητικό, σπασμολυτικό και ηρεμιστικό. Ερευνες έχουν αποδείξει ότι με το άγριο σπαράγγι μπορεί να μειωθούν η πίεση του αίματος και οι καρδιακοί παλμοί.

Παπαρούνα

Παρ' όλo που μπορούμε να βρούμε ακόμη και τέτοια εποχή δέσμες από τα λουλούδια σε απεριποίητα παρτέρια, η παπαρούνα, γνωστή και ως λαλές ή κουτσουνάδα, συνήθως ανθίζει από τον Απρίλιο ώς τον Αύγουστο. Στην Ελληνική Μυθολογία σχετίζεται με τη Δήμητρα, θεά της γονιμότητας και της γεωργίας. Οι αγρότες πίστευαν ότι ήταν καλό σημάδι όταν έβγαινε παπαρούνα στα χωράφια τους - θα είχαν πλούσια συγκομιδή. Οι παπαρούνες περιέχουν αρκετές φαρμακευτικές ουσίες. Το αλκαλοειδές rhoeadine προέρχεται από τους ανθούς του φυτού (papaver rhoeas). Επίσης χρησιμοποιείται και ως ηρεμιστικό. Τα κοτσάνια της παπαρούνας περιέχουν ένα κόμμι που είναι δυνατόν να ερεθίσει το δέρμα μας. Ο Θεόφραστος τη χρησιμοποιούσε ως καθαρτικό, ενώ από τα πέταλα των ανθέων της φτιάχνουν κόκκινο μελάνι. Στην Αραβία και στην Τουρκία, τέλος, παρασκευάζουν ένα τονωτικό από τους σπόρους της.

 

Σινάπι

Το καθημερινό του όνομα είναι αγριόβρουβα ή λαψάνα. Aυτήν την εποχή, τα κίτρινα κεφαλάκια του εξέχουν ανάμεσα στα άλλα αγριόχορτα, σε εγκαταλελειμμένα οικόπεδα, στα πάρκα, στους λόφους και στα χορταριασμένα ανοιχτά μέρη της Αθήνας. Θεωρείται διεγερτικό άρτυμα. Οι σπόροι του χρησιμοποιούνται ως μπαχαρικό εδώ και πολλά χρόνια: στα μοναστήρια υπήρχε ο «μουσταρδάριος», ένας υπεύθυνος ο οποίος έδινε την ώρα του φαγητού τη μουστάρδα στους καλόγερους. Ανακάτευαν σπόρους του σιναπιού με ξίδι και νερό και αυτό το μείγμα το έτρωγαν με το κρέας ή το ψάρι τους, ενώ με τα φύλλα έφτιαχναν σαλάτα. Ο Διοσκουρίδης υποστήριζε ότι, αν μασούσε κάποιος τους σπόρους του σιναπιού, θα καθάριζε το ιγμόρειό του. Επίσης, συνιστούσε να τους χρησιμοποιούν ως αντιπυρετικό και για να κάνουν γαργάρες για τις αμυγδαλές.

 

Capsella - bursa - pastoris

Η κοινή ονομασία της στα Ελληνικά είναι καψέλα. Στα Αγγλικά η capsella - bursa - pastoris λέγεται shepherd's purse που σημαίνει «πουγκί του τσοπάνη». Θα το βρείτε και αυτήν την εποχή, καθώς ανθίζει όλο το χρόνο, στους παράδρομους, στα άδεια οικόπεδα, στους λόφους τις Αθήνας και στα γύρω μέρη. Για πάρα πολλά χρόνια χρησιμοποιήθηκε στην Ιατρική: στην Κίνα για δυσεντερία και για προβλήματα στα μάτια. Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι στρατιώτες το χρησιμοποιούσαν για να μειώνουν την αιμορραγία από τα τραύματά τους. Η καψέλα χρησιμοποιείται επίσης ως υποκατάστατο της κινίνης.

Matricaria recruita

Τα αιθέρια έλαια του matricaria recruita είναι απολύτως χαλαρωτικά. Οπως έγραφε ο Zeck το 1994, είναι μια «βοήθεια να αφήσουμε τις παλαιές μας συνήθειες, σκέψεις και ιδέες που δεν μας χρησιμεύουν». Αυτό το είδος χαμομηλιού ανθίζει όλη τη χρονιά αλλά θα το βρούμε σε αφθονία από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο. Φυτρώνει όπου έχει λίγο χώμα: στους λόφους, σε πάρκα, εγκαταλελειμμένα παρτέρια της Αθήνας και των προαστίων της. Σήμερα χρησιμοποιείται ευρέως. Αυτό τα είδος χαμομηλιού είναι βασικό συστατικό σε κρέμες για το πρόσωπο και αλοιφές για εγκαύματα και για φαγούρα στα μάτια. Χρησιμοποιείται επίσης ως ελαφρύ ηρεμιστικό.

Πηγή: ΟΙΚΟ - Εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ