Γνωριμία με ένα φυτό: Μια "βόμβα" ενέργειας, το αβοκάντο

Αβοκάντο, μια από τις πιο πολύτιμες τροφές της φύσης.

Από τις βασικές τροφές των Μάγια και των Ινκα, κατάγεται από την περιοχή μεταξύ Νότιου Μεξικού και Κόστα Ρίκα, από όπου εξαπλώθηκε στις υπόλοιπες χώρες της Αμερικής. Αν και οι πρώτες ισπανικές αποστολές στον Νέο Κόσμο περιλαμβάνουν αναφορές γι' αυτό, εντούτοις, και σε αντίθεση με άλλα είδη καρποφόρων, άργησε να διαδοθεί εκτός της ζώνης του Τροπικού. Σήμερα, σε παγκόσμιο επίπεδο (κυρίως σε Μεξικό, Ισραήλ και Ισπανία) καλλιεργούνται περίπου 650.000 στρέμματα αβοκάντου, με μια μέση παραγωγή 500.000 τόνων.

Γνώριμό μας από τα '60s

Στην Ελλάδα εισήχθη στις αρχές της δεκαετίας του '60 στην Κρήτη, όπου καλλιεργήθηκε πειραματικά σε15 στρέμματα. Σήμερα, ο αριθμός αυτός αγγίζει πλέον τα 4.500 στρέμματα (πανελλαδικά), με τα Χανιά να έχουν περίπου 3.600 στρέμματα. Μικρότερες εκτάσεις υπάρχουν σε Ρέθυμνο, Ηράκλειο, Ρόδο, Μεσσηνία και Ηλεία. Η παραγόμενη ποσότητα ανέρχεται σε 5.500 τόνους ετησίως, ενώ οι εισαγωγές φτάνουν τους 3.000 τόνους. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, λόγω των ακραίων κλιματικών φαινομένων, η ετήσια παραγωγή έχει μειωθεί σημαντικά.

Τροπικό ή υποτροπικό

Το αβοκάντο (Persea americana ή Persea gratissima) ανήκει στην οικογένεια των Lauraceae και στο γένος Persea. Πρόκειται για ένα τροπικό ή υποτροπικό αειθαλές δέντρο με φύλλα έντονου πράσινου χρώματος και μικρά λευκοπράσινα άνθη. Οι καρποί του έχουν σχήμα σφαιρικό, ωοειδές, ελλειπτικό ή επίμηκες με βάρος που ξεκινάει από τα 50 γρ. και φτάνει μέχρι και τα 1.000 γρ. Η σάρκα του έχει χρώμα λευκοκίτρινο ή λευκοπράσινο με βουτυρώδη υφή κατά την ωρίμαση. Η περιεκτικότητά τους σε λιπαρά, το μέγεθος του καρπού και του σπόρου αλλά και η εποχή ωρίμασής τους εξαρτώνται από την ποικιλία.

Υπάρχουν ποικιλίες υποτροπικής και τροπικής προέλευσης καθώς και υβρίδια που έχουν προέλθει από τη διασταύρωση των παραπάνω με μεικτά χαρακτηριστικά. Στην Ελλάδα, ως επί το πλείστον, καλλιεργούνται οι Hass, Fuerte, Ettinger, Bacon, Benik και Zutano, τις οποίες βρίσκουμε στην αγορά από τον Οκτώβριο ώς τον Αύγουστο. Ανεξαρτήτως πάντως της ζώνης προέλευσης και λόγω της ιδιομορφίας που έχουν τα λουλούδια τους (συμπεριφέρονται ως αρσενικά ή θηλυκά σε διαφορετικές στιγμές της ημέρας), οι ποικιλίες χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες. Ετσι, για να επιτύχουμε την επιθυμητή καρποφορία δεν αρκεί να φυτέψουμε μόνο ένα δέντρο στον κήπο μας, αλλά και ένα δεύτερο, από άλλη ομάδα!

Ανθεκτικό στις ασθένειες

Το αβοκάντο «φοβάται» τα ασβεστούχα εδάφη, τους δυνατούς ανέμους και τις ακραίες θερμοκρασίες, μικρότερες των μηδέν βαθμών Κελσίου και υψηλότερες των σαράντα. Χρειάζεται επίσης τακτικά ποτίσματα σε γόνιμα αμμώδη - αργιλώδη εδάφη (με PH 6 - 8) που δεν συγκρατούν νερό. Γι' αυτό, αν θελήσουμε να φυτέψουμε κάποια δέντρα στον κήπο μας, θα πρέπει να προμηθευτούμε εμβολιασμένα από κάποιο φυτώριο, που θα μπουν στην παραγωγή σε 3 - 5 χρόνια. Αν όμως δημιουργήσουμε δενδρύλλια από τους σπόρους που μας περίσσεψαν, αφενός θα μπουν στην παραγωγή έπειτα από 10 χρόνια, αφετέρου οι καρποί που θα παράγουν θα έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά από ό,τι το φυτό από το οποίο προήλθαν.

Στα συν της καλλιέργειάς τους είναι το ότι δεν αντιμετωπίζει ιδιαίτερα προβλήματα από εχθρούς και ασθένειες και, ως εκ τούτου, δεν είναι σχεδόν καθόλου επιβαρυμένο από φυτοφάρμακα. Οσον αφορά την κατανάλωση (κυκλοφορούν και βιολογικά), αν αγοραστεί «σκληρό», χρειάζεται 3 - 5 ημέρες σε θερμοκρασία περιβάλλοντος για να ωριμάσει, ενώ, όταν είναι γινωμένο, συντηρείται στο ψυγείο για 5 - 7 ημέρες. Και μια χρήσιμη πληροφορία: όταν το κόψουμε, στύβουμε πάνω του λίγες σταγόνες λεμονιού για να μη μαυρίσει.

Τροφή για το δέρμα και τον οργανισμό

Οι Αζτέκοι το αποκαλούσαν «φρούτο της γονιμότητας». Πλούσιο σε βιταμίνη Ε και αντιοξειδωτικά στοιχεία, το αβοκάντο είναι ένα αληθινό συμπύκνωμα ενέργειας (ανά 100 γρ. μας δίνει 207 kcal)! Πιο αναλυτικά, περιέχει φολικό οξύ, σίδηρο, φώσφορο, μαγνήσιο, εξισορροπεί τις γυναικείες ορμόνες. Είναι πλούσιο σε βιταμίνες Α, Β1, Β2, Β3, Β, Β6, Ε και ανά 100 γρ. έχει 5,9 γρ. σάκχαρα, 19 γρ. λίπη, 1,8 γρ. πρωτεΐνες και 680 mg κάλιο, όσο δηλαδή τρεις μπανάνες. Επιβραδύνει τη διαδικασία της γήρανσης και προστατεύει από τις καρδιακές παθήσεις, ενώ αντικαθιστά με ευκολία πολλά πρωτεϊνικά τρόφιμα, όπως το κρέας, τα αυγά, το τυρί και τα πουλερικά. Εχει επίσης υψηλής ποιότητας λιπαρά οξέα και πρωτεΐνες που αφομοιώνονται εύκολα από τον οργανισμό.

Γνωριμία με ένα φυτό: Ο καρπός της δίαιτας, το γκρέιπφρουτ

Το γκρέιπφρουτ φημίζεται για θεραπευτικές ιδιότητές, όμως θέλει προσοχή όταν συνδυάζεται με τη λήψη φαρμάκων

Με φανατικούς φίλους ή εχθρούς, το δημοφιλές αυτό εσπεριδοειδές με την ξινόπικρη γεύση δεν περνάει επ' ουδενί απαρατήρητο. Πλούσιο σε βιταμίνες Α, Β, C και πλείστες άλλες ευεργετικές ιδιότητες, το γκρέιπφρουτ φημίζεται για τη λιποδιαλυτική του δράση. Είτε καταναλώνεται σκέτο (η προσθήκη κανέλας μειώνει την πικρή γεύση του) είτε ως χυμός, το φρούτο αυτό προτιμάται κυρίως από όσους ακολουθούν διατροφή χαμηλή σε θερμίδες. Αν και είναι ιδανικό για δίαιτες, ωστόσο πρέπει να καταναλώνεται με προσοχή. Και αυτό γιατί επιστημονικές έρευνες έχουν δείξει, τελευταία, ότι ο χυμός του μπορεί να επηρεάσει σημαντικά (ενδεχομένως και αρνητικά) τη δράση αρκετών φαρμάκων.

Στις μέρες μας, ωστόσο, το  Citrus paradisi,όπως ονομάζεται επιστημονικά το γκρέιπφρουτ, τις λιποδιαλυτικές ιδιότητες του οποίου όλοι εξυμνούν, καλλιεργείται ως επί το πλείστον στις ΗΠΑ, τη χώρα με τη μεγαλύτερη κατανάλωση παγκοσμίως. Η κατ' άλλους φυσική μετάλλαξη της φράπας (από τη διασταύρωση φράπας και πορτοκαλιού), εκτός από τις ΗΠΑ, που έχουν το 41% της παγκόσμιας παραγωγής, καλλιεργείται συστηματικά επίσης σε Κίνα, Νότια Αφρική, Μεξικό, Ισραήλ, Ισπανία, Αυστραλία, Αργεντινή κ.λπ.
Το εξωτικό φρούτο
Mε καταγωγή που «παίζει» μεταξύ των νησιών Μπαρμπάντος, των Δυτικών Ινδιών και της Ασίας, το γκρέιπφρουτ -με τη χαρακτηριστική κιτρινωπή όψη- ήρθε στην Ευρώπη αρχικά ως καλλωπιστικό φυτό και μόλις στις αρχές του 19ου αιώνα άρχισε να επιλέγεται για τους καρπούς του. Στη χώρα μας καλλιεργείται από τα τέλη της δεκαετίας του '60, αλλά ουδέποτε συστηματικά. Σήμερα, το βρίσκουμε σε μικρές εκτάσεις στις ίδιες ζώνες με τα άλλα εσπεριδοειδή, όπως στην Αργολίδα, τη Λακωνία, την Αρτα, στα Χανιά, στην Αιτωλοακαρνανία, την Ηλεία και την Κορινθία. Το γκρέιπφρουτ είναι αειθαλές δέντρο και το ύψος του φτάνει τα 5 - 6 μ., ενώ κάποιες ποικιλίες του αγγίζουν -σε ιδανικές συνθήκες- τα 15 μ.
Εχει πυκνό φύλλωμα που αποτελείται από σκούρα πράσινα ή γυαλιστερά φύλλα και καρπούς με μαλακή και χυμώδη σάρκα που έχουν κίτρινο, ροζ ή βαθύ κόκκινο χρώμα, ανάλογα με την ποικιλία. Γενικά, οι καρποί του είναι μεγαλύτεροι απ' όλα τα άλλα εσπεριδοειδή. Ενδεικτικά, το βάρος τους κυμαίνεται από 200 έως 500 γρ., ενώ σε ορισμένες ποικιλίες φτάνουν τα 2 κιλά(!). Οι ποικιλίες του ταξινομούνται σε δύο ομάδες: τα κοινά ή λευκά και τα αιματόχρωμα. Στη χώρα μας καλλιεργούνται διάφορες ποικιλίες, οι συνιστώμενες όμως από το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων για τους νότιους νομούς της Πελοποννήσου και την Κρήτη είναι οι έγχρωμες (ένσπερμες) Red Blush και Star Ruby και οι άσπερμες λευκόσαρκες, ιδιαίτερα η March Seedless.
Βιολογικά και όχι κερωμένα
Η καλλιέργεια του γκρέιπφρουτ έχει τους γνωστούς περιορισμούς των λοιπών εσπεριδοειδών: είναι δηλαδή ευαίσθητο στο κρύο και στις υψηλές θερμοκρασίες. Για τη φυσιολογική ανάπτυξή τους, όμως, απαιτούνται θερμοκρασίες μεταξύ 13 και 30 βαθμών Κελσίου - αν και αντέχουν και σε μικρότερες ή υψηλότερες θερμοκρασίες. Τα προβλήματα αρχίζουν να παρουσιάζονται πάνω από τους 38 βαθμούς Κελσίου (ιδιαίτερα όταν η θερμοκρασία αυτή συνδυάζεται με χαμηλή υγρασία) και κάτω από τους 0 βαθμούς Κελσίου. Εκεί που διαφοροποιούνται, όμως, τα γκρέιπφρουτ είναι οι μεγαλύτερες ανάγκες τους σε θερμότητα. Στα ξηρά κλίματα, συγκριτικά με τα υγρά, το χρώμα των καρπών είναι πιο έντονο και λαμπερό, η γεύση τους πιο καλή, το μέγεθος μεγαλύτερο και η περιεκτικότητα σε χυμό υψηλότερη.
Ως καλλιέργεια έχει αρκετούς εχθρούς και ασθένειες, που όμως μπορούν να αντιμετωπιστούν και με οικολογικά σκευάσματα. Σε γενικές γραμμές, θεωρείται μια επιβαρυμένη καλλιέργεια όσον αφορά τους ψεκασμούς με φυτοφάρμακα. Ιδίως τα εισαγόμενα γκρέιπφρουτ τις περισσότερες φορές είναι και «κερωμένα», δηλαδή μετά τη συγκομιδή έχουν απολυμανθεί με μυκητοκτόνα και επικαλύπτονται εξωτερικά με παραφίνη, για να μεγιστοποιηθεί ο χρόνος συντήρησής τους. Στην αγορά μπορούμε να βρούμε και βιολογικά γκρέιπφρουτ, εγχώρια αλλά και εισαγόμενα (τα βιολογικά, δεν έχουν απολυμανθεί, ούτε επικαλύπτονται εξωτερικά με παραφίνη). Τα εγχώρια τα βρίσκουμε από τα τέλη του Οκτωβρίου έως και τον Απρίλιο, ενώ τους υπόλοιπους μήνες η αγορά τροφοδοτείται από εισαγόμενα. Το μέγεθος δεν παίζει καθοριστικό ρόλο στην ποιότητά τους. Οταν τα επιλέγουμε, θα πρέπει να είναι γυαλιστερά από τη φύση τους, να είναι βαριά για το μέγεθός τους, να μην έχουν αμυχές, να μην είναι μαλακά και να μην έχουν σκούρα σημεία. Σε θερμοκρασία περιβάλλοντος -εφόσον είναι φρεσκοκομμένα- μπορούν να διατηρηθούν για 2 - 3 εβδομάδες, ενώ στο οικιακό ψυγείο ο χρόνος αυτός διπλασιάζεται.

«Βόμβα υγείας» υπό προϋποθέσεις

Το «παραδοσιακό» αυτό διαιτητικό φρούτο είναι εξαιρετική πηγή βιταμινών Α, Β, C, φυτικών ινών και ισχυρών αντιοξειδωτικών ουσιών. Το γκρέιπφρουτ βοηθάει πραγματικά στη μείωση του λίπους και της χοληστερίνης, κυρίως χάρη στην πηκτίνη, που συνδέεται με τη λιποδιάλυση. Ταυτόχρονα, έχει αντιβακτηριδιακές ιδιότητες, οι οποίες ηρεμούν το πεπτικό έλκος και συμβάλλουν στη θεραπευτική διαδικασία. Τέλος, είναι ευρύτερα γνωστό σε όσους ακολουθούν φαρμακευτική αγωγή, ότι το γκρέιπφρουτ επηρεάζει τον τρόπο απορρόφησης πολλών φαρμάκων από τον οργανισμό. Λόγω, λοιπόν, του ότι ο χυμός του μπορεί να επηρεάσει το μεταβολισμό, άλλοι τον αποφεύγουν εντελώς και άλλοι συνδυάζουν επίτηδες τα φάρμακα με ένα
ποτήρι από αυτόν.


 

Λουλούδια και βότανα: Dahlia juarezii

Το 1872, ένα κουτί με ρίζες ντάλιας εστάλη από το Μεξικό στην Ολλανδία. Από αυτές επέζησε μόνο ένα φυτό, από το οποίο παρήχθησαν κόκκινα λουλούδια με μυτερά πέταλα: τα περίφημα Dahlia juarezii. H Ντάλια, όπως λέγεται στα ελληνικά, οφείλει την ονομασία της στον Σουηδό βοτανολόγο Anders Dahl (1751-1789). Ουσιαστικά, είναι ένα κονδυλώδες ανθοφόρο φυτό, ενδημικό είδος του Μεξικού, της Κεντρικής Αμερικής και της Κολομβίας. Ανήκει στην οικογένεια Compositae και έχει άνθη μονά ή διπλά, διάφορων σχημάτων και χρωμάτων. Σήμερα, στην αγορά κυκλοφορούν πολλές ποικιλίες -κυρίως υβρίδια- και συνεχώς δημιουργούνται καινούργιες.

Kαλαμπόκι με άνθη ντάλιας
ΥΛΙΚΑ
•   6 ρόκες καλαμποκιού
•   1 κρεμμύδι ψιλοκομμένο
•   ½ - 1 καυτερή πιπεριά ψιλοκομμένη
•   2 πράσινες πιπεριές ψιλοκομμένες
•   2 φλιτζάνια φρέσκο κρεμμύδι
•   αλάτι και πιπέρι
•   1 λεμόνι (το χυμό)
•   περίπου 3/4 φλιτζανιού άνθη ντάλιας
•   ελαιόλαδο για τσιγάρισμα
Σε μια κατσαρόλα με αλατισμένο νερό βράζουμε το καλαμπόκι έως ότου μαλακώσει. Το αφήνουμε να κρυώσει και αφαιρούμε τα σπυριά (εναλλακτικά, αγοράζουμε συσκευασμένο καλαμπόκι σε σπυριά). Σε ένα άλλο σκεύος τσιγαρίζουμε σε λίγο λάδι το ψιλοκομμένο κρεμμύδι, προσθέτουμε τα δύο είδη πιπεριάς, τα σπυριά καλαμποκιού και το φρέσκο κρεμμύδι. Αλατοπιπερώνουμε και περιχύνουμε τα υλικά με το χυμό λεμονιού. Ανακατεύουμε ελαφρά και πασπαλίζουμε με τα άνθη. Σερβίρουμε το φαγητό μας ζεστό σε μπολ.

Λουλούδια και βότανα: Echinacea purpurea

Mπορεί να πήρε την ονομασία του από την ελληνική λέξη «εχίνος», εξαιτίας των αγκαθιών που έχει στα άνθη του, ωστόσο η Εχινάκια ή Εχινάτσια (ανήκει στην οικογένεια των Compositae) θεωρείται κατεξοχήν φυτό των Iνδιάνων. Oι τελευταίοι, μάλιστα, το χρησιμοποιούσαν αιώνες πριν το ανακαλύψουν οι Eυρωπαίοι. Στις μέρες μας είναι ένα από τα πιο γνωστά και διαδεδομένα βότανα, μια και ενισχύει τις άμυνες του οργανισμού χωρίς να προκαλεί παρενέργειες. Tο γένος της αποτελείται από εννέα είδη, από τα οποία μόνο τρία (Echinacea purpurea, Echinacea angustifolia, Echinacea pallida) χρησιμοποιούνται σήμερα για φαρμακευτικούς σκοπούς.

Σάντουιτς με εχινάκια
ΥΛΙΚΑ
•   4 - 6 ψωμάκια ή μία μπαγκέτα
•   4 ώριμες ντομάτες (προαιρετικά)
•   1 κρεμμύδι κομμένο σε φέτες
•   2 πράσινες πιπεριές
•   1 κονσέρβα τόνος στραγγισμένος
•   αλάτι και πιπέρι
•   χυμός λεμονιού
•   1 φλιτζάνι πέταλα εχινάκιας
•   1 φλιτζάνι ελιές χωρίς κουκούτσια (σε φέτες)
•   βούτυρο για άλειμμα
ΓΙΑ ΤΗ ΣΑΛΤΣΑ
•   ½ φλιτζάνι ελαιόλαδο
•   ½ φλιτζάνι άσπρο ξίδι
•   2 κουταλάκια μουστάρδα (σκόνη)
•   ½ φλιτζάνι μέλι
•   αλάτι και πιπέρι
Κόβουμε τα ψωμάκια ή την μπαγκέτα στη μέση και βουτυρώνουμε ελαφρά το ψωμί. Ανακατεύουμε όλα τα υλικά της σάλτσας και την απλώνουμε στο ψωμί. Σε ένα βαθύ πιάτο ρίχνουμε τον τόνο, το χυμό λεμονιού, αλάτι και πιπέρι και ανακατεύουμε. Απλώνουμε στο σάντουιτς τις φέτες ντομάτας, τις πιπεριές και το κρεμμύδι, προσθέτουμε το μείγμα με τον τόνο, τα πέταλα εχινάκιας και τις ελιές. Πιέζουμε ελαφρά τις δύο άκρες του ψωμιού για να κλείσει και το αφήνουμε για μισή ώρα, ώστε να απορροφήσει τα υγρά της σάλτσας.

Λουλούδια και βότανα: Geranium incanum

Φυτό ποώδες με άνθη σε αποχρώσεις του μοβ. Το Geranium incanum υπάρχει παντού στον κόσμο, άγριο ή και καλλιεργημένο. Ανήκει στην οικογένεια Geraniaceae και η ονομασία του είδους, incanum, σημαίνει τριχωτό. Αν και η ονομασία του υποδηλώνει ελληνική καταγωγή (από τη λέξη «γερανός»), ωστόσο προέρχεται από τη Νότια Αφρική. 

Γλυκό με άνθη γερανιού

ΥΛΙΚΑ

•   6 ώριμα αχλάδια, κομμένα σε φέτες
•   2 - 3 κουταλιές βούτυρο
•   3 κουταλιές ζάχαρη
•   ½ φλιτζάνι ψίχα καρυδιού
•   ½ φλιτζάνι άνθη γερανιού

Σε ένα βαθύ τηγάνι ή σε ένα γουόκ ροδοκοκκινίζουμε στο βούτυρο τις φέτες των αχλαδιών (για 5 λεπτά) και προσθέτουμε τη ζάχαρη και τα καρύδια. Ανακατεύουμε πολύ απαλά και συνέχεια, βάζουμε τα άνθη γερανιού, ανακατεύουμε και αποσύρουμε έπειτα από λίγο το σκεύος από τη φωτιά. Σερβίρουμε το γλυκό ζεστό, σε μικρά μπολ.

   

Γκαλαπάγκος: Ταξίδι στα νησιά του Δαρβίνου

της ΝΑΤΑΣΑΣ ΣΙΝΙΩΡΗ, Εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

«Τα μαγικά νησιά». Αυτή την ονομασία τούς έδωσαν οι πρώτοι ναυτικοί που τα επισκέφτηκαν. Τα έβλεπαν να αναδύονται ξαφνικά μέσα από την ομίχλη, να εμφανίζονται από το πουθενά στο ανοιχτό πέλαγος και τα θεωρούσαν μαγικά. Ενας άλλος μύθος λέει ότι αυτή την ονομασία τούς την έδωσαν οι Ισπανοί ναύτες που πρωτοεπισκέφτηκαν την περιοχή τον 16ο αιώνα. Εβλεπαν από μακριά τα καράβια να εξαφανίζονται -εξαιτίας των ισχυρών θαλάσσιων ρευμάτων, όμως πίστευαν ότι η Γη ήταν εκείνη που εκινείτο και όχι τα καράβια! Σε αυτά τα θαλάσσια ρεύματα του Ειρηνικού ωκεανού οφείλουν τα Γκαλάπαγκος τη σπάνια βιοποικιλότητά τους. Τα είδη που κατέφταναν εδώ, όντας αποκομμένα από τους προγόνους τους, μια και ποτέ δεν ήρθαν σε επαφή με την ηπειρωτική χώρα σε ολόκληρη την ιστορία της εξέλιξης, προσαρμόστηκαν στις ειδικές συνθήκες των νησιών και εξελίχθηκαν. Ωστόσο, το εύθραυστο αυτό οικοσύστημα σήμερα κινδυνεύει. Τα τελευταία χρόνια, τα ζώα που «φέρνει» μαζί του ο άνθρωπος, όπως οι γάτες, οι σκύλοι, οι κατσίκες, τα γουρούνια και τα ποντίκια, που συναγωνίζονται στην τροφή τα άλλα είδη, απειλούν το μοναδικό αυτό οικοσύστημα. Ταυτόχρονα, η ανεξέλεγκτη εσωτερική μετανάστευση και η αλόγιστη αλιεία θέτουν σε κίνδυνο την ισορροπία της εγγενούς πανίδας και χλωρίδας.

Καταφύγιο σπάνιας ζωής

Χάρη στον Κάρολο Δαρβίνο (1809-1882), τον άνθρωπο που επέφερε επαναστατικές αλλαγές στην ανθρώπινη γνώση με την περίφημη θεωρία της εξέλιξης των ειδών, το νησιωτικό αυτό σύμπλεγμα έγινε διάσημο σε όλο τον κόσμο. «Παντού βλέπεις μια κομματιασμένη έκταση μαύρης λάβας που καλύπτεται από θάμνους. Δεν φαίνεται να υπάρχουν πολλά σημάδια ζωής», έγραφε ο Βρετανός βιολόγος και φυσιοδίφης στο ημερολόγιό του, αναφερόμενος στο ηφαιστειογενές τοπίο των νησιών. Το αρχιπέλαγος με τη σπάνια βιοποικιλότητα βρίσκεται στη Νότια Αμερική, στη γραμμή του Ισημερινού, σε απόσταση 1.000 χλμ. δυτικά από τις ακτές της Δημοκρατίας του Ισημερινού ή Εκουαδόρ, στην οποία και ανήκει.

Αποτελείται από έξι μεγάλα νησιά, δώδεκα μικρότερα -τα περισσότερα έχουν διπλή ονομασία- και πάνω από σαράντα νησίδες και βραχονησίδες που είναι διασκορπισμένες σε 60.000 τ.χλμ. ωκεανού. Με συνολικό πληθυσμό 40.000 κατοίκων, μόνο πέντε από αυτά κατοικούνται: η Ισαβέλα, το Σάντα Κρουζ, το Μπάλτρα, το Σαν Κρίστομπαλ και η Φλορεάνα.

Εργαστήριο εικονικής πραγματικότητας

Η ανακάλυψη του Δαρβίνου το 1835 έμελλε να γράψει ιστορία. Εκεί, ως αποτέλεσμα των διαφορών στις συνθήκες διαβίωσης, εξελίχθηκαν για χιλιετίες -μέσω της φυσικής επιλογής- συγκεκριμένα είδη ζώων, φυτών και θαλάσσιων οργανισμών που δεν συναντώνται πουθενά αλλού στη Γη. Μοναδικά ενδημικά είδη, με περίεργες μορφές, με πιο χαρακτηριστικές τις αρσενικές μεγαλοπρεπείς φρεγάτες (Fregata magnificens)που φλερτάρουν τα θηλυκά φουσκώνοντας τον κόκκινο λαιμό τους σαν μπαλόνι! Ή τις γαλαζοπόδαρες σούλες (Sula nebouxii), που ερωτοτροπούν με έναν περίεργο «χορό». Και τι να πει κανείς για τις γιγαντιαίες χελώνες που έχουν μήκος 1,2 μ. και ζυγίζουν 300 κιλά; Σε αυτά τα τεράστια ζώα -από τα αρχαιότερα που συναντώνται έως σήμερα-, στα οποία οι Ισπανοί έδωσαν την ονομασία galapago, οφείλεται και η ονομασία των νησιών. Στο ημερολόγιο των ερευνών του, ο Δαρβίνος καταγράφει ότι τις είχε ιππεύσει..., αν και «ήταν πολύ δύσκολο να κρατήσω την ισορροπία μου», όπως αναφέρει.

Σήμερα, η πιο γνωστή χελώνα είναι ο «μοναχικός George». Επειτα από δεκαετίες μοναξιάς (οι χελώνες ζουν μέχρι και 150 χρόνια και χρειάζονται 40 χρόνια για να ωριμάσουν σεξουαλικά), η πιο σπάνια χελώνα του κόσμου φαίνεται να δείχνει ενδιαφέρον για να ζευγαρώσει, γεγονός που αναπτερώνει τις ελπίδες των επιστημόνων για τη διάσωση της χελώνας Pinta των Γκαλάπαγκος (στα ισπανικά Islas Galapagos). Και η λίστα των ειδών στην επονομαζόμενη «Εδέμ του Δαρβίνου» συνεχίζεται: ενδημικά ιγκουάνα, θαλάσσια λιοντάρια, χερσαίες και θαλάσσιες φώκιες, περισσότερα από 85 είδη πτηνών, ανάμεσά τους και οι διάσημες σπίζες του Δαρβίνου που του έδωσαν τις ενδείξεις ότι τα είδη δεν είναι αμετάβλητα, άλμπατρος με κίτρινο ράμφος, κορμοράνοι που δεν πετούν, μοναδικοί νυκτόβιοι γλάροι, σπάνιοι πιγκουίνοι που επιβιώνουν σε τροπικό κλίμα -γεγονός που αποδίδεται στο ψυχρό ρεύμα Χούμπολτ-, περίπου 800 είδη μαλακίων (το ένα πέμπτο των οποίων είναι ενδημικά), δύο μεγάλα είδη σαύρας κ.ά.

Υπό καθεστώς προστασίας

Η σπάνια αυτή βιοποικιλότητα που χαρακτηρίζει τα Γκαλάπαγκος οδήγησε το 1959 την κυβέρνηση του Ισημερινού στη δημιουργία του εθνικού πάρκου (Parque Nacional Galapagos) που καλύπτει το 97% της επιφάνειας των νησιών. Το 1978 η UNESCO το ανακήρυξε Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Το 1998 θεσπίστηκε ο ειδικός νόμος, που αποσκοπεί στην προστασία των Γκαλάπαγκος και αναφέρει τους κανόνες που πρέπει να τηρούνται. Συγκεκριμένα, απαγορεύονται η μεταφορά συγκεκριμένων φρούτων και ζώων για να αποφευχθεί ο κίνδυνος πανδημίας που μπορεί να εξαφανίσει ολόκληρα είδη. Ο Φερνάντο Ορτίζ, βιολόγος θαλάσσιων οικοσυστημάτων της οργάνωσης Conservation International, ενός μη κερδοσκοπικού οργανισμού που αποσκοπεί στην προστασία της βιοποικιλότητας παγκοσμίως, εξηγεί τους περιορισμούς που έχουν επιβληθεί: «Οταν επιστρέφω από το Κίτο, δεν μπορώ να μεταφέρω μάνγκο, γιατί «φιλοξενούν» ένα συγκεκριμένο είδος μύγας, η οποία, αν περάσει στο αρχιπέλαγος, μπορεί να καταστρέψει άλλο είδος ενδημικού εντόμου ή να επηρεάσει τη βλάστηση που υπάρχει εκεί.

Αλλο φρούτο που απαγορεύεται είναι τα βατόμουρα. Δεν «περνούν» όλα τα φρούτα που έχουν σπόρους. Δεν μπορείς να πάρεις τίποτα από τα νησιά, ούτε καν μια πέτρα. Τα σημεία ελέγχου που έχουν δημιουργηθεί κατάσχουν οτιδήποτε εμπίπτει στη λίστα των απαγορευμένων. Δεν επιτρέπεται επίσης η αλιεία, εκτός και αν είσαι ντόπιος ψαράς και έχεις άδεια (έχουν θεσπιστεί συγκεκριμένες περίοδοι αλιείας). Αν είσαι από την ενδοχώρα, τότε είσαι παράνομος. Τα κατοικίδια επιτρέπονται, επίσης, υπό προϋποθέσεις. Οι γάτες και οι σκύλοι πρέπει να έχουν στειρωθεί, διαφορετικά ο ιδιοκτήτης τους καταβάλλει ένα ποσό για την ανανέωση της άδειάς του. Οι περιορισμοί είναι αναρίθμητοι».

H ανθρώπινη απειλή

«Η μεγαλύτερη όμως απειλή είμαστε εμείς οι ίδιοι, οι άνθρωποι», επισημαίνει ο Ορτίζ. Με τον τουρισμό να εξελίσσεται σε πυλώνα της οικονομίας του Ισημερινού, οι κάτοικοι της ενδοχώρας άρχισαν να μεταναστεύουν κατά χιλιάδες στα Γκαλάπαγκος, θεωρώντας τα ως σύγχρονο Ελ Ντοράντο. Εδώ βρήκαν δουλειές σε οικοδομές με μισθό 1.200 δολάρια το μήνα -το δολάριο είναι το εθνικό τους νόμισμα!- τη στιγμή που η ίδια εργασία αμείβεται στην ενδοχώρα με 500 δολάρια. Οι μισθοί των τουριστικών επαγγελμάτων είναι διπλάσιοι από τους αντίστοιχους της ενδοχώρας. «Πριν από τρία χρόνια η κυβέρνηση αποφάσισε να λύσει το πρόβλημα του υπερπληθυσμού των νησιών, ελέγχοντας τις άδειες παραμονής σε αυτά και δίνοντας την ευκαιρία σε όσους εργάζονταν παράνομα εκεί να γίνουν μόνιμοι κάτοικοι. Εάν κάποιος δεν έχει τα απαραίτητα έγγραφα είναι υποχρεωμένος να επιστρέψει, σύμφωνα με το νόμο, στην ενδοχώρα». Νόμιμοι κάτοικοι θεωρούνται πλέον όσοι έχουν γεννηθεί εκεί, όσοι έφτασαν στα νησιά πριν από το 1998 και όσοι διαθέτουν προσωρινή άδεια εργασίας. Και ενώ η κυβέρνηση επιδιώκει την εκδίωξή τους, την ίδια στιγμή έχει δώσει αρκετά προνόμια στους μόνιμους κατοίκους.

Αντίθετα, οι εσωτερικοί «μετανάστες» της ενδοχώρας καταφεύγουν πλέον σε άλλα μέσα για να νομιμοποιήσουν την παρουσία τους εκεί. Παντρεύονται με ντόπιους και αποκτούν την πολυπόθητη άδεια παραμονής. Μέχρι στιγμής, όμως, ούτε λόγος για να μειωθεί ο αριθμός των τουριστών. Σύμφωνα με τον οργανισμό Galapagos Conservancy, που έχει στόχο την προστασία των νησιών και τη διατήρηση της βιοποικιλότητάς τους, η αύξηση του τουρισμού είναι ραγδαία. Το 2008 ο αριθμός των επισκεπτών που επέλεξαν τα νησιά ήταν 173.000, ενώ το 1990 οι τουρίστες δεν ξεπερνούσαν τις 40.000! Αναφερόμενος στους περιορισμούς που αντιμετωπίζουν οι μόνιμοι κάτοικοι, ο Ορτίζ αναφέρει: «Αυτή είναι σήμερα η πραγματικότητα στα Γκαλάπαγκος και πρέπει να την αποδεχτούμε. Το επίπεδο της εκπαίδευσης στα νησιά είναι κατώτερο από εκείνο της ενδοχώρας, το νερό δεν είναι πόσιμο, συχνά έχουμε πρόβλημα με το ηλεκτρικό. Οι δύο μου κόρες ήθελαν ένα κατοικίδιο όμως, ύστερα από συζήτηση, η οικογένεια αποφάσισε να μην το αποκτήσει. Κάνουμε θυσίες. Αλλά στο τέλος της ημέρας είμαστε ικανοποιημένοι και χαρούμενοι. Εάν θέλουμε να ζούμε εδώ, σε αυτό το υπέροχο και σπάνιο μέρος του πλανήτη, πρέπει να πληρώσουμε το τίμημα. Εάν αυτό σημαίνει ότι δεν θα έχουμε την ελευθερία να κάνουμε ό,τι θέλουμε, ας είναι έτσι», καταλήγει.

Καινούργια είδη

Εκατόν εβδομήντα τέσσερα χρόνια μετά την επίσκεψη του Δαρβίνου με το πλοίο «Μπιγκλ», οι επιστήμονες συνεχίζουν να ανακαλύπτουν καινούργια είδη, όπως ροζ χερσαία ιγκουάνα, νέα είδη φυτών και κοραλλιών. Τα Γκαλάπαγκος αποτελούν ακόμη και σήμερα ένα ζωντανό εργαστήριο της εξέλιξης. Οπως αναφέρει η Τζοάνα Μπάρι, πρόεδρος του Galapagos Conservancy: «Νέοι επιστήμονες ενώνουν τις δυνάμεις με τους παλιούς, με σκοπό να ανακαλύψουν την κρυφή ζωή των σπιζών, τα νησιά που βρίσκονται κάτω από τη θάλασσα και τη γεωλογική δραστηριότητα που χαρακτηρίζει ακόμη και σήμερα το αρχιπέλαγος. Υπάρχουν είδη που ακόμα δεν έχουν ανακαλυφθεί, οικοσυστήματα τα οποία δεν γνωρίζουμε.

Μια διεθνής κοινωνία επιστημόνων συνεχίζει να αναζητεί τις απαντήσεις. Είμαστε ευγνώμονες που μπορούμε ακόμη και σήμερα να νιώσουμε θαυμασμό. Τα Γκαλάπαγκος παραμένουν ένα μικρό αλλά πολύπλοκο οικοσύστημα, με μυστήρια που περιμένουν να ανακαλυφθούν».

Το Ιδρυμα του Δαρβίνου 

To Charles Darwin Research Station εδρεύει στο νησί Σάντα Κρουζ και είναι μια διεθνής ΜΚΟ που πραγματοποιεί έρευνες και παρέχει πληροφόρηση για την προστασία των ειδών της περιοχής. Δημιουργήθηκε το 1959 -παράλληλα με το Εθνικό Πάρκο των Γκαλάπαγκος- και στοχεύει στην περιβαλλοντική ευαισθησία των κατοίκων αλλά και των τουριστών. Μία από τις μεγαλύτερες επιτυχίες του ιδρύματος, που πρόσφατα γιόρτασε τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Δαρβίνου και τα 150 χρόνια από την πρώτη έκδοση του έργου του «Η καταγωγή των ειδών», είναι η προστασία των χελωνών στο αρχιπέλαγος, όπου κάθε νησί έχει και το δικό του είδος. Από το 1980 που ο πληθυσμός τους είχε φτάσει τα 30 άτομα, δημιουργήθηκε ένα πρόγραμμα εκτροφής βασισμένο σε καθαρόαιμη χελώνα από τον ζωολογικό κήπο του Σαν Φρανσίσκο και σήμερα ο πληθυσμός τους έχει φτάσει τις 2.000.

H xλωρίδα της Εδέμ

Εξαιτίας των κλιματικών διαφορών στα διάφορα υψόμετρα, οι κύριες ζώνες βλάστησης διακρίνονται σε τέσσερις: η πρώτη ζώνη αποτελείται από ξηρές πεδινές περιοχές που καλύπτονται από μια μεγάλη έκταση από κάκτους. Στη δεύτερη, με την πυκνή θαμνώδη βλάστηση, κυριαρχεί ένα δάσος από δέντρα των γενών Psidium και Pisonia. Στην τρίτη -υγρή, δασώδη- ζώνη συναντάται θαμνώδης βλάστηση και δέντρα του γένους Scalesia. Και στην τέταρτη, την ορεινή, φύονται χόρτα και φτέρες. Οι λειχήνες, τα βρύα και οι βάλτοι από μανγκρόβια δέντρα -που κυριαρχούν στις ακτές- είναι μερικά μόνο από την υπάρχουσα χλωρίδα. Από τα 700 είδη ανώτερων φυτών που απαντούν στα νησιά, τα 250, δηλαδή το 40%, είναι ενδημικά.

ΤΙ ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΔΕΙΤΕ ΚΑΙ ΠΟΥ

Κατά τη διάρκεια των ξεναγήσεων στα νησιά δεν θα ακούσετε ποτέ τη φράση «αν είστε τυχεροί». Αντιθέτως, θα δείτε τα περισσότερα είδη που ζουν εκεί, και μάλιστα από κοντά. Ενδεικτικά, θα συναντήσετε τα λιοντάρια θαλάσσης στα νησιά Plaza Sur, Santiago και Fernandina και κοκκινοπόδαρες σούλες (Sula Sula), το μικρότερο από τα τρία είδη, στα νησιά Tower, Culpepper, Wenman, Gardene, Punta και Isla Pitt. Οι γαλαζοπόδαρες σούλες (Sula Neboxuii) κατοικούν στα περισσότερα νησιά, βόρεια του Ισημερινού. Θαλάσσια ιγκουάνα θα δείτε κυρίως στο νησί Fernandina, ενώ χερσαία ιγκουάνα στο νησί Baltra. Οσον αφορά το μεγαλύτερο πτηνό των νησιών (έχει βάρος 4,5 κιλών), δηλαδή τους κορμοράνους που δεν πετούν, θα τους αντικρίσετε στο Fernandina.

Ζώα στο κόκκινο (βιβλίο)

Αγαπημένα πλάσματα που δεσπόζουν στις παιδικές μας αναμνήσεις και στους μύθους της χώρας μας κινδυνεύουν με εξαφάνιση.
Αυτό προκύπτει από ένα ξεφύλλισμα του Κόκκινου Βιβλίου που αναθεωρείται αυτή την περίοδο αναδεικνύοντας μια πραγματικότητα μάλλον «μαύρη». Για να μπορέσει μια χώρα να προστατεύσει τον πλούτο των ειδών που διαθέτει θα πρέπει κατ΄ αρχάς να τον γνωρίζει. Το έργο της «γνωριμίας» με το πλήθος των οργανισμών, φυτικών και ζωικών, που συνιστούν τη βιοποικιλότητα μιας περιοχής, χώρας, ηπείρου κτλ. είναι εξαιρετικά επίπονο. Περιττό δε να πούμε ότι απαιτείται η συνεργασία πλήθους επιστημόνων προκειμένου να καταγραφούν τα είδη και φυσικά είναι κάτι που δεν γίνεται άπαξ: μόνο με συνεχή παρατήρηση μπορούν να εξάγονται αξιόπιστα συμπεράσματα. Στις ημέρες μας το τεράστιο έργο της εκτίμησης των απειλούμενων ειδών έχει αναλάβει ένα μεγάλο πλήθος επιστημόνων από μουσεία, ερευνητικά ιδρύματα, πανεπιστήμια και οικολογικές οργανώσεις και το αποτέλεσμα των προσπαθειών τους αναμένεται σύντομα να δημοσιευθεί με τη μορφή βιβλίου. Το Κόκκινο Βιβλίο (όπως θα ονομάζεται) έχει γραφτεί με πρότυπο αντίστοιχες διεθνείς προσπάθειες και έρχεται να επικαιροποιήσει τα στοιχεία ενός προηγουμένου που είχε γραφτεί στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Το έργο συντονίζεται από το WWF Ελλάς και υλοποιείται στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Περιβάλλον» 2000-2006 υπό την επίβλεψη της Ελληνικής Ζωολογικής Εταιρείας, με τη συνεισφορά της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας (στοιχεία για πουλιά), της Ελληνικής Ερπετολογικής Εταιρείας (άλλα σπονδυλόζωα) και του Ινστιτούτου Σπηλαιολογικών Ερευνών (ασπόνδυλα). Συντονίστρια είναι η κυρία Παναγιώτα Μαραγκού από το WWF Ελλάς και επιστημονικός υπεύθυνος ο κ. Τάσος Λεγάκις από τη Ζωολογική. Μια πρόγευση από τα περιεχόμενα του Κόκκινου Βιβλίου είναι αρκετή για να αντιληφθούμε ότι αν δεν κάνουμε κάτι πολύ σύντομα θα γίνουμε εξαιρετικά φτωχότεροι.

Κοινό δελφίνι Delphinus delphis

Δεν υπάρχει παιδί που να μην αγαπά τα δελφίνια και να μην έχει αναμνήσεις από δελφίνι που ακολουθούσε το καράβι των διακοπών. Και όμως το κοινό δελφίνι κινδυνεύει. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Κόκκινου Βιβλίου, «από αριθμητικής άποψης το Θρακικό Πέλαγος μάλλον φιλοξενεί το πιο πολυάριθμο κομμάτι του ελληνικού υποπληθυσμού μεσογειακού δελφινιού. Ενας πολύ μικρός πληθυσμός λίγων δεκάδων κοινών δελφινιών ζει απομονωμένος στον Κορινθιακό Κόλπο, σε νερά με βάθος 500-900 μέτρων, όπου επιβιώνουν μόνο με τη μορφή μεικτών, συμβιωτικών ομάδων με ζωνοδέλφινα. Στην περιοχή του Καλάμου, στο Ιόνιο Πέλαγος, απαντάται ένας επίσης απομονωμένος πια τοπικός πληθυσμός κοινού δελφινιού, ο οποίος όμως έχει μειωθεί δραματικά, από 150 άτομα το 1996 σε 15 το 2007». Συνολικά ο πληθυσμός των κοινών δελφινιών στις ελληνικές θάλασσες εκτιμάται μεταξύ 750 και 4.200 ατόμων. Απειλείται από τη μείωση τροφής λόγω υπεραλίευσης και την τυχαία θανάτωση.

Λύκος Canis lupus

Αρκεί να κοιτάξει κανείς τη φωτογραφία αυτή για να αντιληφθεί ότι το παραμύθι για τον κακό λύκο δεν έχει βάση. Ολα τα είδη, του ανθρώπου συμπεριλαμβανομένου, είμαστε κρίκοι της ίδιας αλυσίδας και κάθε σπάσιμο κρίκου είναι απώλεια και κόστος για όλα τα είδη. Η μείωση της διαθεσιμότητας τροφής, ο κατακερματισμός των βιοτόπων και η ανθρωπογενής θνησιμότητα έχουν φτάσει τον αριθμό των λύκων στην Ελλάδα σε περίπου 600 άτομα!











Ερυθρός ή κυανόπτερος τόνος Τhunnus thynnus

Τον γνωρίζουμε ως μεζέ αλλά απ΄ ό,τι φαίνεται δεν θα μπορούμε να τον απολαμβάνουμε για πολύ καιρό ακόμη αν δεν αντιληφθούμε ότι πρέπει να σεβαστούμε τους κανόνες που λένε πότε και σε τι ποσότητες μπορούμε να τον αλιεύουμε. Το ψάρι αυτό, που ταξιδεύει από τον Ατλαντικό και γεννά στην Ανατολική Μεσόγειο, κρίνεται «κινδυνεύον» και αιτία είναι η υπεραλίευση. Σύμφωνα με στοιχεία του WWF τα οποία υπάρχουν στο Κόκκινο Βιβλίο, το 2007, αν και το επιτρεπόμενο όριο αλίευσης ερυθρού τόνου που είχε τεθεί ήταν 29.500 τόνοι, στην πραγματικότητα αλιεύτηκε ποσότητα περίπου 61.000 τόνων.

Αγριοκάτσικο Capra aegagrus

Το ξέρουμε ως κρι-κρι αλλά οι επιστήμονες μας πληροφορούν ότι κακώς υιοθετήσαμε αυτό το όνομα για το «αγρίμι» της Κρήτης που κατατάσσεται στα κινδυνεύοντα ελληνικά είδη. Απειλείται από τη λαθροθηρία αλλά και λόγω του υβριδισμού του με την κοινή κατσίκα. Σήμερα το μεγαλύτερο τμήμα του φυσικού πληθυσμού του εντοπίζεται στον Εθνικό Δρυμό των Λευκών Ορέων. 






Μεσογειακή χελώνα Τestudo hermanni

Ο γνωστός μύθος του Αισώπου εξοικειώνει τα παιδιά με την αργή στο περπάτημα χελώνα αλλά οι πιθανότητες τα σημερινά παιδιά να τη δουν να περπατά σε μη προστατευμένες περιοχές μειώνεται και οι αιτίες είναι πολλές: εντατικοποίηση καλλιεργειών, οικοπεδοποίηση, πυρκαϊές, συλλογή για κατοικίδιο και... διατροφή από ορισμένες μειονότητες. Αν και εξαπλώνεται σε ολόκληρη σχεδόν την ελληνική επικράτεια, υπάρχουν γενετικές ποικιλομορφίες μεταξύ των ατόμων που ζουν σε διαφορετικές περιοχές, πράγμα που καθιστά την ανάγκη προστασίας της μεγαλύτερη.

Ελάφι Cervus elaphus

Επαληθεύονται τα παιδικά παραμύθια όπου πάντα το ελαφάκι είναι ευαίσθητο, κινδυνεύει και χρήζει βοήθειας. «Κρισίμως κινδυνεύον» είναι σήμερα το ελάφι το οποίο εντοπιζόταν στη Βόρεια και Κεντρική Ελλάδα και στην Εύβοια, ενώ ως το 1940 ζούσε σε όλα τα δάση της Μακεδονίας και της Θράκης. Σύμφωνα με το Κόκκινο Βιβλίο, «σήμερα ο μοναδικός φυσικός πληθυσμός 20-30 ατόμων ζει στα δάση της Ροδόπης». Οσο γι΄ αυτά που βλέπει κανείς στην Πάρνηθα (περισσότερα πριν από τις πυρκαϊές του 2007), προέρχονται από εισαγωγές που έγιναν τον 20ό αιώνα από τη Δανία, τη Βουλγαρία και την πρώην Γιουγκοσλαβία.